زنگ شیرین ادبیات

نوع کلمات درفارسی به هفت قسمت تقسیم می شوند:

1-اسم :حسین ، تهران ،کشور ، دانشگاه  2-فعل : رفت ، می آیم، رسیده بود3 -صفت: بد ،زشت ، ازدست رفته

4-قید :پیوسته ، هرگز ، حتماً      5 –حرف:از ، تا ،به وسیله 6-اصوات : وه ، زهی ، احسن 7- ضمیر : من ، آنان، خود

جمله

جمله:به مجموعه ای از کلمات یا عبارات گفته می شوندکه پیامی را ازگوینده به شنونده یا نویسنده به خواننده می رساند 

انواع جمله ازلحاظ موضوع   :                                                                                                                                                                                        الف –جمله ی اسمیه (اسنادی )اسم یا حالتی به چیزی نسبت می دهیم مثل :هواسرد است

جمله ای که دارای فعل اسنادی (ربطی)است اسمیه می باشد  .                                                                                                                                     فعل های اسنادی عبارتنداز:است ، بود ،شد ،هست ،نیست ،شودوفعل های گشت وگردید اگربه معنای "شد"باشند                                                          مثال : گشت(شد) غمناک دل وجان عقاب  

بس بگردید وبگردد روزگار    دراین مصراع  فعل های مشخّص شده به معنی "چرخید" هستند وفعل غیراسنادی هستند

واگر فعل "شد "به معنی رفت باشد فعل غیراسنادی است مثل :خرامان بشد سوی آب روان (بشد :رفت )

ترتیب اجزای جمله ی اسنادی (ربطی ) :نهاد (مسندالیه ) +مسند +فعل اسنادی (عام)  مثل :   او (نهاد) خوشحال(مسند)   است

   روش پیداکردن مسند:چه جور +فعل اسنادی =مسند    مثل :چه جوراست ؟درجواب می گوییم : خوشحال

وبرای پیداکردن نهاد می گوییم : خوشحال را به چه نسبت داده ایم ؟جواب می دهیم :به او .                                                                                                همه ی فعل های اسنادی گذرا به مسند هستند .

جمله ی فعلیّه :                                                                                                                                                                                        الف ) جملاتی که  با نهاد(فاعل) ویک فعل معنی کامل دارند ناگذر(لازم)وترتیب قرار گرفتن قسمت های اصلی جمله به این صورت است  :  نهاد (فاعل ) +فعل   مثل :  احمد (نهاد )   آمد ناگذر(لازم)

ب)جملاتی که علاوه بر نهاد(فاعل ) به مفعول نیز نیاز دارند وگذرا به مفعول ومتعدی هستند .                                                                                         نهاد به دو شکل در جمله قرار می گیرد :1) به صورت جدا (اسم یا ضمیر) مثل : علی به مدرسه رفت . هوا سرد شد .آن ها کتاب را برداشتند 2) شناسه ی فعل ترتیب اجزا :نهاد (فاعل )+مفعول +فعل گذرا(متعدی)    مثل : من (نهاد) کتاب(مفعول ) خریدم(فعل گذرا )

نهاد به دو شکل در جمله قرار می گیرد :1) به صورت جدا (اسم یا ضمیر) مثل : علی به مدرسه رفت . هوا سرد شد .آن ها کتاب را برداشتند 2) شناسه ی فعل : آمدم تا تورا ببینم                                                                                                                                                                                                 روش پیدا کردن مفعول :چه چیزی را یا چه کسی را +فعل =مفعول

معمولاً مفعولِ فعل هایی مثل :جواب داد ،گفت ، فرمود، پاسخ داد و...یک جمله به صورت گروه مفعولی بعداز جمله می آید.

مثل :گفتم این شرط آدمیت نیست . عبارت از دو جمله تشکیل شده  است که جمله ی اول گذراست. چه چیزی را گفتم؟ که درجواب می گوییم :این شرط آدمیّ نیست

یادآوری : درنثر امروزی "را "نشانه ی مفعول است .ولی درنثرهای کهن گاهی به معنای "از"یا"به"برای"و... است :                                                             حکیمی را(از)پرسیدند.  رنجوری را (به)سرکه ی هفت ساله فرمودند

شبه جمله:اصوات ومناداکه ازنظرساختار شبیه جمله نیستندونمی توان برای آن هانهادوگزاره تعیین کرداماچون معنای کاملی دارند شبه جمله گفته می شودمثل :هان(آگاه باش)به به(چه خوب است).ای خدا(ازتوکمک می خواهم)

برای پیدا کردن تعداد جمله در متن یا بیت باید به موارد زیر توجّه کنیم:

1-شمارش تعدادفعل زیرا هرفعل نشانه ی  یک جمله است. مثل :آمده ام که سر نهم  عشق تورا به سر برم

2-منادا :خودمنادا شبه جمله است ولی درشمارش تعداد جمله یک جمله محسوب می شود:ای خدا، این وصل راهجران مکن

حرف نداومنادابه سه صورت درجمله می آید:الف)«ای»پیش ازاسم:ای خدای بزرگ ب)«یا»پیش ازاسم:یاعلی.(درفارسی امروزپیش ازاسم های مذهبی می آورند).ج)«آ»پس ازاسم:سعدیا

3-اصوات :اصوات  شبه جمله اند ولی درشمارش تعداد جمله یک جمله به حساب می آیند مثل :آه ،آخ ،دریغ ، وه ،احسن ،آفرین

یاد آوری: جملات کوتاهی که درجواب سوال گفته می شود هرکدام یک جمله محسوب می شوند:پاسخ داد:به شهر.گفت :چرا؟ این عبارت ازچهارجمله تشکیل شده است

بعضی فعل های اسنادی گاهی اوقات به قرینه حذف می شوندوهرکدام یک جمله هستند(فعل های مشخص شده محذوف بودند)

چراغ وی ماه است وشعله ی وی آفتاب [است]،وتوازعجایب این غافل [هستی]که خانه بس بزرگ است وچشم تو بس مختصر[است] ودر وی نمی گنجد

 

اقسام جمله  ازنظر پیام ومفهوم

الف)جمله ی خبری :جمله ای که درباره ی موضوعی ویا وقوع کاری خبر می دهد.در پایان علامت (.) می گذاریم                                                                      مثل :من درسم را خواندم  (فعلیه )              هوابسیار گرم است (اسمیّه )

ب)جمله ی پرسشی (سوالی ):درباره ی مسئله یا کاری پرسش می کند.ودرپایان علامت (؟)می آید مثل :به کجا چنین شتابان؟

پ)جمله ی امری :انجام دادن کار ویا داشتن حالتی را درخواست می کند مثل :ازاینجا برو .در آخرجملات امری علامت (.)قرار می دهیم

ت)جمله ی عاطفی :جمله ای که یکی ازعواطف انسانی  مانند تعجّب ، خشنودی ، تأسّف ،آرزو ،دعا ، خشم ، نفرت را می رساند درپایان جمله علامت (!) می آید. سپاس باد یزدان دانا وتوانارا !

ویژگی های فعل(مهم ترین قسمت جمله )

1-انجام گرفتن کار (در جملات اسنادی این ویژگی فعل  وجودندارد زیرا در جملات ربطی حا لت یا کاری را به چیزی یا کسی نسبت می دهیم )                                   2-زمان انجام فعل   3-شخص     4-مفرد وجمع

هرفعل شش شخص دارد:

شناسه:قسمت هایی که به صورت پررنگ نوشته شده اند شناسه نام دارند.ودر همه ی شخص های شش گانه تغییر می کند ومفهوم شخص ومفرد وجمع از آن به دست می آید.وازروی شناسه شخص هرفعل را تشخیص می دهیم.ودرهرشخص تغییر کرده اند.                                                                                                نکته :شناسه ی سوم شخص مفرد(ــَد)درفعل های ماضی (به جزماضی التزامی)به کار نمی رود

بن:جزءثابت وتغییر ناپذیری که در همه ی ساخت (صیغه) های شش گانه فعل می آیند ومفهوم وپیام اصلی فعل را در بر دارند.                                                     نکته :هرفعل در فارسی دو بن دارد : الف )بن ماضی ،که همه ی فعل های ماضی وبعضی واژه هاازآن ساخته می شود .مانند«رفت»که بن ماضی از مصدر" رفتن" است.وفعل های رفته است ، رفته باشم واسم های رفتار ،رفته درست شده است.

ب) بن مضارع :که فعل های مضارع وفعل امر وبعضی اسم هااز آن ساخته می شود .مانند:فعل مضارع "می روم "از مصدر" رفتن "است .وفعل امر "برو"واسم های" رونده "روان"و"روش"از آن درست شده است.                                                                       

صرف:هرگاه شخص های شش گانه را به دنبال هم بیاوریم آن را صرف کرده ایم .مثل :رفتم ، رفتی ،رفت ،رفتیم ، رفتید ،رفتند

ساخت:هریک از صورت های شش گانه فعل را ساخت (صیغه ) می گویند.

اقسام گذشته (ماضی)                                                                                                                                                                                                     1-ماضی ساده (مطلق ):برانجام کاری در زمان گذشته اشاره می کندو زمانش تمام شده است .ساختمان ماضی ساده :بن ماضی +شتاسه=ماضی ساده                                                                                                                                                                                                                       اول شخص مفردرفتم ،دوم شخص مفردرفتی ،سوم شخص مفرد رفت ،اول شخص جمع  رفتیم ،دوم شخص جمع رفتید ،سوم شخص جمع ،رفتند

یادآوری :سوم شخص مفرد ماضی ساده شناسه ندارد.مثال :پهلوان اجازه گرفت .درنثرکهن گاهی اوقات به اول فعل ماضی ساده «ب»اضافه می کنند:بترسید واندیشید

2)ماضی نقلی :کاری که در گذشته آغاز شده وتا به حال ادامه دارد.ساختمان ماضی نقلی :صفت مفعولی (بن ماضی +ه)+شناسه های (ام ، ای ، است ، ایم ، اید، اند)مثال :دیده ام ، دیده ای ، دیده است ، دیده ایم ، دیده اید، دیده اند .مثال:این نکته را بارها گفته ام

3)ماضی بعید(دور):برای بیان کاری که در گذشته پیش ازکاری دیگرروی داده است  .ساختمان ماضی بعید:صفت مفعولی +فعل کمکی بود+شناسه

مثال:گفته بودم ،گفته بودی ، گفته بود ، گفته بودیم ، گفته بودید ،گفته بودند .مثال :همه به نظاره نشسته بودند

4-ماضی استمراری :برای بیان کاری که در گذشته به صورت پیوسته وچندین بار تکرار شده است.ساختمان ماضی استمراری :می +بن ماضی +شناسه

می نوشتم ، می نوشتی ، می نوشت ، می نوشتیم ، می نوشتید، می نوشتند مثال :مصریان قدیم قطعه های پاپیروس را به هم می چسباندند

نکته:در گذشته گاهی به جای "می "«همی »به کار می بردندیااین که «می»یا«ی»رابه آخرفعل اضافه می کردندمثل :همی خواست کارد سرش را نگون.ناکامی توراعین شادکامی خودشمردمی.صیادان آن جابسیارآمدندی.

5)ماضی التزامی:انجام کاری در زمان گذشته همراه با آرزو،شک وشرط بیان می شود.ساختمان ماضی نقلی :صفت مفعولی +فعل کمکی باش +شناسه

گفته باشم، گفته باشی ،گفته باشد، گفته باشیم، گفته باشید، گفته باشند .مثال :ای کاش درست گفته باشد  .                                                                           درضمن پیام وهدف اصلی درقسمت اول فعل است.

 

                                                                                        اقسام حال(مضارع )

فعل مضارع بروقوع عملی درزمان حال وآینده اشاره می کندوبردو نوع است :

1-مضارع اِخباری :اخبار(خبردادن).ساختمان مضارع اخباری :می +بن مضارع +شناسه .مثال :او درس می نویسد

می روم ، می روی ، می رود، می رویم ،می روید، می روند

2-مضارع التزامی :برانجام کاری همراه با شک ،آرزو وشرط اشاره می کند. ساختمان مضارع التزامی :ب +بن مضارع +شناسه

بیایم ، بیایی ، بیاید،  بیاییم،  بیایید،  بیایند    مثال :اگرقبول بشوم شیرینی پخش می کنم

نکته :در فارسی امروزی گاهی اوقات فعل های مضارع را برای آینده به کار می بریم .مثل :من فردا به نمایشگاه می روم

آینده (مستقبل )بر انجام کاری در آینده دلالت دارد. ساختمان آینده :فعل کمکی خواه +شناسه +بن ماضی فعل اصلی.مثال :اوبه مدرسه خواهد رفت.

خواهم رفت، خواهی رفت، خواهد رفت، خواهیم رفت، خواهید رفت، خواهند رفت،

نکته :پیام وهدف اصلی فعل درقسمت دوم (بن ماضی )قراردارد.

درپایان لازم به ذکراست نوع فعل ها گاهی اوقات درجمله قابل تشخیص هستند مثل :(شود کوه آهن چودریای آب )که فعل شود (مضارع اخباری است )

فعل ازنظر ساختمان:                                                                                                                                                                                1)-فعل ساده :فعلی که بن ماضی یا بن مضارعش یک  واژه باشد.مثل :رفته بود (رفت بن ماضی ورو بن مضارع ).

2)فعل پیشوندی :وند+فعل ساده .مثل :برمی گردد ،فرا می گیریم                  3-فعل مرکب :اسم +فعل

شرایط فعل مرکب :الف )گسترش پذیر نباشدیعنی نتوانیم میان آن ها علامت جمع ، ی نکره ، تر یا ترین ،مضاف الیه یا صفت بیاوریم مثلاً:مشق نوشت  ،بالا آمد، آگاه ساخت هیچ کدام مرکب نیستندزیرا می توان گفت :مشق ها نوشت ،حرفی زد ، آگاه تر ساخت بالاتر آمد

ب)کلمه ی قبل فعل نقش دستوری نپذیردیعنی مفعول ، مسند ، قید ، یا متمم .مثل :تندرفت .تند قیداست

ج)ساده یا مرکب بودن درجمله بررسی شود نه خارج از جمله مثال :دوست دارد .اودوست خوبی دارد (ساده )اوشما را دوست دارد (مرکب )

چند فعل همیشه مرکب :دم کرد ، روی داد ، قفل کرد ،عرضه کرد ، نگاه داشت ، وجودداشت ، فراهم آمد ،سرآمد ، انتقال  یافت ، دست یافت ، نجات یافت ، باقی ماند ، چشم پوشید